TS. Đỗ Văn Thuật, Chuyên gia Công nghệ, Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, Giám đốc Giải pháp và Kiến trúc Blockchain, Công ty 1Matrix
Trong hệ sinh thái tài sản mã hóa, dòng tiền vận động theo thời gian thực và tài sản được lưu ký bằng công nghệ, an toàn thông tin là yếu tố quyết định sự tồn tại của các sàn giao dịch. Sự sụp đổ của Mt. Gox, vụ tấn công Coincheck, khủng hoảng FTX, đã chỉ ra rằng mọi lỗ hổng bảo mật đều có thể gây ra rủi ro hệ thống nghiêm trọng. Vì vậy, việc xây dựng một mô hình an toàn và tuân thủ là điều kiện cần để các sàn được hợp pháp hóa và thâm nhập sâu vào thị trường tài chính hiện đại.
Nâng cấp mức độ bảo mật của các sàn giao dịch tài sản mã hóa
Thị trường tài sản mã hóa đang bước vào giai đoạn trưởng thành hơn khi năng lực an toàn thông tin của các sàn giao dịch tập trung được nâng cấp rõ rệt. Sự chuyên nghiệp hóa này xuất phát từ cả yêu cầu tuân thủ lẫn các biến động lớn của thị trường quốc tế. Các sàn lớn hiện nay đầu tư mạnh vào công nghệ giám sát an ninh, kiến trúc ví đa tầng và các hệ thống kiểm soát nội bộ tương đương tổ chức tài chính truyền thống.
Nhiều sàn lớn như Coinbase hoặc Kraken đã công bố đạt chứng nhận ISO/IEC 27001 về quản lý an toàn thông tin, cùng với SOC 2 Type II – tiêu chuẩn thường áp dụng cho các tập đoàn tài chính tại Hoa Kỳ. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn này cho thấy nỗ lực tiến gần hơn tới mô hình vận hành được kiểm toán độc lập, minh bạch và có khả năng chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý, củng cố niềm tin với người dùng về sự an toàn của hệ thống.
Áp lực tuân thủ quy định KYC/AML và bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng thúc đẩy các sàn cải thiện quy trình nội bộ. Nhiều quốc gia yêu cầu sàn phải giám sát giao dịch theo thời gian thực, lưu trữ nhật ký và báo cáo giao dịch đáng ngờ cho cơ quan quản lý.
Tuy nhiên, dù tăng cường đầu tư vào công nghệ, các sàn giao dịch vẫn đối mặt với những rủi ro cố hữu của mô hình lưu ký tài sản. Lịch sử đã chứng minh rằng, chỉ một lỗ hổng nhỏ cũng có thể dẫn đến thiệt hại trên quy mô toàn cầu.
Sự cố Mt. Gox (2014) khiến sàn giao dịch này mất 850.000 BTC không chỉ xuất phát từ tấn công kỹ thuật mà còn từ quản trị nội bộ yếu kém và thiếu cơ chế kiểm toán. Đây là một bài học kinh điển về rủi ro của mô hình lưu ký tập trung.
Những sự kiện này đã thay đổi góc nhìn về bảo mật. Các sàn lớn hiện nay triển khai hệ thống ví lạnh chiếm phần lớn tài sản, sử dụng cơ chế đa chữ ký hoặc MPC để giảm rủi ro điểm lỗi duy nhất, đồng thời thiết lập quỹ dự phòng giống như SAFU của Binance nhằm chi trả cho sự cố hiếm gặp.
Binance từng kích hoạt SAFU để bù đắp thiệt hại sau vụ hack 7.000 BTC năm 2019. Điều này cho thấy khả năng tài chính và nền tảng bảo hiểm rủi ro là yếu tố quan trọng để duy trì niềm tin thị trường.
Nhìn tổng thể, bảo mật của các sàn giao dịch tài sản mã hóa tập trung (ngắn gọn: sàn tài sản số) đã tiến bộ đáng kể nhưng vẫn chịu sự chi phối của đặc thù: tài sản biến động mạnh, không thể thu hồi nếu bị đánh cắp và hành lang pháp lý chưa hoàn thiện tại nhiều quốc gia.
Đặc thù rủi ro bảo mật: Khác biệt giữa sàn tài sản số và chứng khoán truyền thống
Dù giao diện tương tự, mô hình vận hành của sàn tài sản số hoàn toàn khác với sàn chứng khoán truyền thống. Sự khác biệt này tạo ra rủi ro bảo mật mang tính cấu trúc.
Khác biệt cốt lõi nằm ở quyền lưu ký tài sản. Trong sàn tài sản số, tài sản của khách hàng được quản lý trực tiếp bởi sàn thông qua khóa riêng. Điều này khiến nền tảng trở thành mục tiêu tấn công liên tục.
Trong mô hình chứng khoán, quyền lưu ký được tách ra cho tổ chức độc lập như Trung tâm Lưu ký (VSD tại Việt Nam hoặc DTCC tại Mỹ). Nếu xảy ra sự cố, khung pháp lý có thể can thiệp để bảo vệ nhà đầu tư.
Nhưng trong tài sản mã hóa, sự mất mát khóa riêng đồng nghĩa với mất mát tài sản vĩnh viễn, không có cơ chế đảo ngược.
Điểm khác biệt lớn tiếp theo là bản chất tài sản. Tài sản mã hóa tồn tại dưới dạng dữ liệu trên Blockchain, có thể bị chuyển đi chỉ bằng một giao dịch chữ ký số hợp lệ. Điều này khiến các cuộc tấn công ví nóng trở thành vấn đề sống còn đối với sàn tài sản số. Vụ hack Bitfinex năm 2016 cũng cho thấy rủi ro vận hành đối với mô hình sàn tài sản số. Dù đã áp dụng đa chữ ký, một lỗ hổng trong quy trình API đã khiến 119.756 BTC bị đánh cắp. Thị trường truyền thống chưa từng chứng kiến thiệt hại thanh khoản đột ngột và lớn đến như vậy.
Sự khác biệt cuối cùng đến từ khung pháp lý. Trong khi các thị trường chứng khoán vận hành dưới sự giám sát chặt chẽ của SEC, FCA hoặc Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước Việt Nam, thị trường tài sản mã hóa tại nhiều quốc gia vẫn đang quá độ. Binance và Coinbase là ví dụ điển hình về mức độ yêu cầu pháp lý ngày càng cao. Coinbase lựa chọn niêm yết trên sàn Nasdaq để được giám sát như một công ty tài chính, trong khi Binance liên tục phải điều chỉnh mô hình hoạt động để phù hợp với các cơ quan quản lý tại EU, Anh và Mỹ, gần đây nhất là Dubai và UAE.
Chính sự chênh lệch về khung pháp lý khiến mức độ rủi ro của sàn tài sản số trở nên phức tạp và mang tính toàn cầu hơn so với sàn chứng khoán truyền thống.
An toàn thông tin: Trụ cột tạo nên một sàn giao dịch hợp pháp
Để trở thành sàn giao dịch hợp pháp, sàn giao dịch tài sản số tập trung cần đáp ứng ba trụ cột: tuân thủ pháp lý, vận hành an toàn và bảo vệ người dùng. An toàn thông tin không chỉ là yếu tố hỗ trợ mà là lớp nền tảng chi phối cả ba trụ cột này. Trong trụ cột tuân thủ, bảo mật đảm bảo tính toàn vẹn của dữ liệu KYC và phòng chống rửa tiền. Rò rỉ dữ liệu KYC có thể gây thiệt hại nặng nề cho khách hàng, khi họ trở thành mục tiêu lừa đảo, mạo danh. Các chuẩn bảo mật như GDPR, ISO 27001 hay SOC 2 do đó trở thành yêu cầu bắt buộc tại nhiều thị trường.
Thị trường châu Âu sau khi ban hành MiCA (2023) đã yêu cầu các sàn phải triển khai hệ thống lưu trữ và bảo mật dữ liệu tương đương tổ chức tài chính, bao gồm giám sát an ninh 24/7, báo cáo sự cố và kiểm toán định kỳ. Điều này đưa bảo mật trở thành yếu tố bắt buộc để được cấp phép.
Trong vận hành, bảo mật quyết định độ tin cậy của toàn bộ hệ thống giao dịch. Sàn tài sản số phải xây dựng kiến trúc ví nhiều tầng, sử dụng ví lạnh cho phần lớn tài sản, mô hình MPC và cơ chế phân quyền chặt chẽ nhằm giảm thiểu tác động của sự cố nội bộ.
Nhiều sàn lớn triển khai hệ thống Security Operations Center (SOC) hoạt động 24/7, kết hợp AI để giám sát bất thường. Một số nền tảng sở hữu quỹ bảo vệ như SAFU để chứng minh khả năng chịu rủi ro.
Đây là một mô hình tương đương với quỹ dự phòng tại ngân hàng truyền thống, nhưng được thiết kế riêng cho ngành tài sản mã hóa. Trong bảo vệ người dùng, an toàn thông tin đóng vai trò then chốt. Các biện pháp như xác thực hai yếu tố, mã chống lừa đảo, cảnh báo đăng nhập bất thường và cơ chế đóng băng tài khoản khi rủi ro xuất hiện giúp giảm thiểu tấn công chiếm quyền kiểm soát.
Các vụ lừa đảo giả mạo email, website sàn giao dịch thường lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người dùng. Do đó, các sàn hàng đầu đều triển khai chương trình nâng cao nhận thức an ninh, yếu tố mà ngành tài chính truyền thống phải mất nhiều năm để phát triển.
Hướng đi cho Việt Nam
Việt Nam đang ở thời điểm thuận lợi để định hình mô hình sàn giao dịch tài sản mã hóa hợp pháp theo hướng tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế. Bảo mật phải trở thành trọng tâm của mọi quy định, là nền tảng để xây dựng thị trường minh bạch và phát triển bền vững.
Sandbox là bước đi cần thiết để thu thập dữ liệu thực tiễn về mô hình hoạt động của sàn tài sản số. Trong môi trường kiểm soát, Việt Nam có thể thiết lập các yêu cầu bắt buộc về phân tách tài sản khách hàng, quy trình quản lý khóa riêng, cơ chế giám sát giao dịch, báo cáo rủi ro.
Việt Nam có thể tham khảo các tiêu chuẩn toàn cầu như ISO 27001, SOC 2 hoặc NIST Cybersecurity Framework để hình thành bộ tiêu chí an toàn thông tin cho sàn giao dịch. Proof-of-Reserves cũng là công cụ quan trọng để tạo minh bạch về tài sản, trong khi mô hình quỹ dự phòng như SAFU có thể được nội địa hóa nhằm bảo vệ nhà đầu tư trong sự cố hiếm gặp.
Song song với khung pháp lý, năng lực của đội ngũ kỹ sư và chuyên gia an toàn thông tin trong nước sẽ đóng vai trò quyết định. Việt Nam có lợi thế về lực lượng trẻ và tốc độ chuyển đổi số cao, hoàn toàn có thể xây dựng mạng lưới nghiên cứu và đào tạo chuyên sâu để đáp ứng nhu cầu giám sát thị trường.
Cuối cùng, sự phát triển của một sàn giao dịch hợp pháp không chỉ phụ thuộc vào công nghệ hay hành lang pháp lý, mà còn dựa trên niềm tin của người dùng. Bảo mật phải trở thành cam kết cốt lõi, không phải vì yêu cầu tuân thủ, mà vì sự bền vững của cả thị trường tài sản mã hóa trong dài hạn./.