Theo ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, đặc tính phi tập trung của tài sản mã hóa đặt ra yêu cầu mới trong cơ chế xác định chủ thể, bảo toàn chứng cứ và xử lý tranh chấp.
Ngày 12/8/2026 tại TP.HCM, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC) tổ chức hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính – Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp”. Theo PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch VIAC, việc hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp là điều kiện củng cố niềm tin và tạo nền tảng pháp lý ổn định cho thị trường tài chính.
Dữ liệu on-chain chưa đủ để xác lập quyền pháp lý
Thị trường tài sản mã hóa đang mở rộng nhanh cả về quy mô người tham gia và giá trị giao dịch với hơn 17 triệu người sở hữu, dòng vốn tài sản mã hóa chảy vào thị trường Việt Nam năm 2025 đã vượt 220 tỷ USD, tăng 55% so với năm trước. Các vụ việc vi phạm cũng liên tục gia tăng về quy mô và mức độ phức tạp. Theo ChainTracer, 6 vụ việc điển hình được ghi nhận từ tháng 5/2025 – 8/2026 có tổng cộng 236 bị can. Riêng vụ Matrix Chain liên quan khoảng 394,3 triệu USDT, tương đương 10.000 tỷ đồng. Vụ Mr Pips có 188 bị can, số tiền bị cáo buộc chiếm đoạt khoảng 1.560 tỷ đồng.
Đặc tính phi tập trung của tài sản mã hóa khiến quá trình xử lý các vụ việc trở nên khác biệt so với giao dịch tài chính truyền thống. Tài sản có thể được chuyển qua nhiều ví, nền tảng và khu vực tài phán trong thời gian ngắn. Một dòng tiền có thể nhanh chóng được chia nhỏ, hoán đổi sang tài sản khác hoặc chuyển qua các sàn và giao thức khác nhau. Vì vậy, bài toán không chỉ là truy tìm tài sản đã đi đâu, mà còn phải xác định ai đứng sau giao dịch, ai có quyền đối với tài sản và trách nhiệm pháp lý thuộc về chủ thể nào.
Theo ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA), đây chính là khoảng cách giữa dữ liệu giao dịch trên blockchain và quyền pháp lý ngoài đời thực. Blockchain có thể xác định khá rõ mã giao dịch, thời điểm, loại tài sản, ví gửi, ví nhận và đường đi của dòng tiền. Tuy nhiên, những dữ liệu đó chưa tự cho biết địa chỉ ví thuộc về ai, người thực hiện giao dịch có đủ thẩm quyền hay không, hoặc giao dịch làm phát sinh quyền và nghĩa vụ pháp lý nào.
“Địa chỉ ví không đồng nhất với danh tính pháp lý. Tương tự, người kiểm soát khóa riêng tại một thời điểm cũng chưa chắc là chủ sở hữu hợp pháp của tài sản; trong trường hợp lưu ký, người có quyền sở hữu thậm chí có thể không trực tiếp nắm giữ khóa”, ông nói.
Do đó, ông Trung cho rằng dữ liệu on-chain cần được kết nối với các nguồn dữ liệu ngoài chuỗi như hồ sơ KYC, tài khoản ngân hàng, địa chỉ IP, lịch sử thiết bị, hợp đồng, chứng từ và cơ chế phân quyền nội bộ. Dữ liệu blockchain giúp dựng lại diễn biến và đường đi của giao dịch; còn các thông tin ngoài chuỗi là cơ sở để xác định chủ thể, quyền hạn và quan hệ pháp lý giữa các bên.
Điều này đặt sức ép mới lên cơ chế giải quyết tranh chấp. Khi giao dịch có thể hoàn tất trong vài phút và tài sản có thể dịch chuyển qua nhiều quốc gia, năng lực xác định chủ thể, bảo toàn chứng cứ và áp dụng biện pháp ngăn chặn cũng phải thích ứng với tốc độ vận hành của thị trường. Bảo vệ quyền lợi vì vậy cần được xem là một phần của hạ tầng niềm tin đối với thị trường tài chính số, chứ không chỉ là khâu xử lý sau khi tranh chấp đã phát sinh.
Phương thức giải quyết tranh chấp cần được thiết kế theo đặc thù tài sản mã hóa
Luật sư Phùng Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Các nhà đầu tư tài chính Việt Nam (VAFI), Ủy viên Ban Chấp hành VBA, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), đề xuất VIAC và VMC cần xây dựng thủ tục chuyên biệt, chuẩn hóa báo cáo truy vết và thiết lập đội ngũ chuyên gia độc lập. Cơ quan quản lý cần hoàn thiện quy trình khiếu nại, nghĩa vụ bảo toàn dữ liệu, tách biệt tài sản. Pháp luật cần bổ sung biện pháp khẩn cấp, cơ chế thu thập chứng cứ từ bên thứ ba và thi hành đối với tài sản mã hóa.
Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã tạo cơ sở cho họp quản lý vụ tranh chấp, thủ tục rút gọn và xử lý nhiều hợp đồng. Tuy nhiên, để áp dụng hiệu quả với tài sản mã hóa, dữ liệu on-chain cần được kết nối với danh tính pháp lý, hồ sơ ngoài chuỗi, đánh giá của chuyên gia kỹ thuật và cơ chế thi hành.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra không dừng ở việc bổ sung tài sản mã hóa vào phạm vi điều chỉnh của pháp luật, mà là xây dựng quy trình giải quyết tranh chấp đủ khả năng nhận diện chủ thể, bảo toàn chứng cứ và ngăn tài sản bị tẩu tán qua nhiều nền tảng, khu vực tài phán.
Trước đó, ngày 29/05/2026, VIAC, VAFI và VBA đã ký kết thỏa thuận hợp tác nhằm phối hợp xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp cho fintech, blockchain và tài sản số. Trọng tâm là các tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hoạt động của VIFC, đồng thời mở rộng đến thị trường vốn truyền thống, thị trường vốn phi truyền thống, fintech, blockchain, tài sản số, các giao dịch huy động vốn, đầu tư và quản lý rủi ro.
Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính – Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp” cũng có sự tham gia của bà Cao Thị Phi Vân, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại & Đầu tư TP Hồ Chí Minh (ITPC); Bà Phạm Thị Thanh Huyền, Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở hạ tầng ngành Tài chính tại Việt Nam và Campuchia, Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), Nhóm Ngân hàng Thế giới (WBG), Trọng tài viên VIAC; LS. Hoàng Thị Ngọc Diệp, Luật sư Thành viên Dilinh Legal, Tổng Giám đốc Google Việt Nam; Luật sư Hoàng Nguyễn Hạ Quyên, Luật sư Điều hành LNT & Partners, Phó Giám đốc VMC…